25 november De Maatschappij tot Nut van het Algemeen

Over onverstandige vrouwen en ontploffingen in de Hout

Het is donderdag 25 november 2010. De 18e eeuw was in Europa de eeuw van de Verlichting. Gewone burgers wilden toegang tot kennis en beschaving. De wetenschap ontwikkelde zich snel en er werden veel boeken gepubliceerd, gelezen en bediscussieerd. Het lezen gebeurde vaak in gezelschappen en genootschappen.

Ook in Alkmaar ontstonden deze genootschappen die kennis en het clubleven combineerden. Men kwam bijeen op speciale ontmoetingsplaatsen waar je kon discussiëren en van elkaar kon leren. Deze genootschappen werden eerst alleen gevormd door de gegoede burgerij die een goede opleiding hadden genoten, en bestonden in eerste instantie uit louter mannen (vrouwen waren immers niet zo 'verstandig').

Een voorbeeld van zo'n club was Solus Nemo Satis Sapit (= In zijn eentje weet niemand voldoende), die in 1782 werd opgericht door twaalf burgers. Men zou elke week op maandagavond samenkomen om lezingen te houden en wetenschappelijke proeven te doen. Er werden boeken en instrumenten aangeschaft waarmee allerlei experimenten werden gedaan. In 1784 kocht het genootschap een pand aan op het Vedronkenoord, waar ze op het dak een observatorium realiseerde en op het erf een botanische tuin. Dit was toen het enige centrum voor wetenschapsbeoefening boven het IJ.

Na 1800 verhuisde het genootschap, en werden de activiteiten uitgebreid. Alkmaarders konden zo af en toe ook genieten van de bijzondere experimenten van de club. Zo werd er in 1785 drie met gas gevulde ballonnen opgelaten om te bekijken hoe ver ze kwamen. In 1859 werd een kwart kilo buskruit tot ontploffing gebracht in een vijver in de Hout.

Naast Solus Nemo Satis Sapit ontstonden er ook andere Alkmaarse genootschappen. Zoals het literaire gezelschap Leeslust Baart Kunde en het patriottisch gezelschap Het Burgerhart.

Voor de minder elitaire in de samenleving ontstonden er ook verenigingen, zoals bijbelkringen, toneelclubs en de Maatschappij tot Nut van het Algemeen. Deze maatschappij, ontstaan in Edam, wilde juist ook het gewone volk ontwikkelen en verlichten. Alle beschikbare nieuwe kennis en mogelijkheden moesten volgens hen ten goede komen aan iedereen. In 1786 kreeg Alkmaar haar eigen Nut-department, zij gaven onder andere les aan toekomstige onderwijzers van de Nutsscholen. Dankzij het Nut kwam er een openbare volksbibliotheek en een Nutsspaarbank, zoals hier op de Gedempte Nieuwesloot. Bij deze bank kon ook de kleine verdiener starten met sparen.

• Categorieën:
• Historische panden