30 oktober Ritsevoort 32

Over een pekelkelder en het recht van zwanendrift

Het is zaterdag 30 oktober 2010. Op Ritsevoort 32 staat een pand waar een kledingwinkel sinds een paar jaar haar zaak heeft. Dit pand is gerenoveerd en herbergde vroeger onder andere een slagerij. De oude pekelkelder hiervan is behouden gebleven en zie je op de foto.

Onder dit pand aan het Ritsevoort zijn recentelijk ook opgravingen gedaan. Hierbij zijn 17e eeuwse zwanenbotten tevoorschijn gekomen. Dit is een opmerkelijke vondst, omdat zwaan meestal niet door de gewone burger werd gegeten. Zwanen behoorden in de middeleeuwen tot de edele vogels en mochten daarom alleen door de adel bejaagd en gegeten worden. Dit alleenrecht komt mogelijk voort uit de symboliek waarmee de zwaan van oudsher is omgeven. Er zijn talloze oude verhalen waarin de zwaan een mystieke rol vertolkt en vaak symbool staat voor bijvoorbeeld liefde, heldhaftigheid of standvastigheid. De vogel werd op adellijke feesten geserveerd als een echt pronkgerecht; na het braden werden de veren en kop teruggeplaatst voordat het gerecht op tafel kwam. Hoe meer zwanen je tijdens een diner opdiende, hoe meer status je verwierf. Ook al waren zwanenrecepten een standaard onderdeel in middeleeuwse kookboeken, een echt lekker hapje was het beest niet te noemen. Ze waren zwaar verteerbaar, en diende dus echt puur als statussymbool.

Al in de 14e eeuw legde de adel regels over zwanengebruik vast. Dit deden zij zogenaamd voor de vogelbescherming, maar gebeurde eigenlijk meer uit eigenbelang. Één van die voorrechten was het recht van zwanendrift, wat inhield dat je zwanen mocht houden in je slotgracht of hofvijver. Voor de doorsnee stedeling was het eten en houden van zwanen dus niet gebruikelijk. De vraag van de recente opgraving is dan ook hoe deze zwanen bij Alkmaarse burgers terecht zijn gekomen?

Het blijkt dat enkele steden ook het voorrecht van zwanendrift hadden. Dit recht kon worden gekocht bij de heer of de graaf. De zwanen verbleven in de stadsgracht en werden beheerd door een zwaanbewaarder. Bekend is dat in Leiden vanaf 1472 het gebruik ontstond om jonge stadszwanen uit te delen onder bestuurders. In Amsterdam konden hoge stadsfunctionarissen volgens een regeling uit 1549 een maand voor de jaarlijkse kermis hun bestelling doen bij de zwaanbewaarder. Op deze manier kwamen ook niet adellijke mensen aan zwanen.

Op de beroemde stadskaart van Alkmaar van Cornelis Drebbel uit 1597 heeft hij in de vestinggracht diverse zwanen afgebeeld. Waarschijnlijk had Alkmaar dus ook het recht van zwanendrift, en kende het eenzelfde gebruik als in Leiden en Amsterdam. De zwanenbotten die hier op het Ritsevoort werden gevonden behoorden waarschijnlijk tot bestuurders van de stad.

• Categorieën:
• Divers en apart